كتب وى به السنهء ديگر نيز ترجمه شده و ديگر شيخ اشراق كه طريقه خاصى داشت . و از مشاهير مائهء ششم امام فخر الدين رازى است در مشرق و ابن رشد ( Averrhoes ) در مغرب . و اين مرد در اروپا معروفتر است و اكثر كتب وى را به لاتينى يا عبرانى ترجمه كرده‌اند . و چندين مرتبه براى ردّ فلسفهء او و متابعت مردم از عقايد وى ، قسيسين نصارى انجمن تشكيل دادند . عقايد وى با عقايد ساير حكما فرقى نداشت . و از اينجا معلوم مىشود كه اروپايىها آن زمان چه اندازه از حكمت بىخبر بودند . در قرن هفتم خاتم الحكماء نصير الدين طوسى ( قدس سره ) ظهور نمود . او هم مانند ارسطو در تمام شعب علوم به درجهء قصوى رسيد و بدون شك و شبهه بعد از فارابى و ابن سينا افضل حكماى اسلام است . اروپاييها يك فهرستى از طول و عرض بلاد از زيج وى بيرون آورده به زبان لاتينى ترجمه كرده‌اند . در قرون بعد بواسطه غلبه مغول آثار تمدن اسلام ضعف يافت و علوم راكد ماند و كسى كه بتوان او را بخصوص نام برد ظاهر نشد جز در مائه دهم چند نفر تبرزى نمودند . و اوايل مائه يازدهم صدر المتألهين شيرازى ظاهر گرديد و او طريقه خاصى در حكمت اظهار كرد و خلاصه تمام اقوال سابقين را جمع و آنها را با هم مقايسه كرده و طريق اشراق و مشّاء و عرفان را با هم نزديك نموده و بعضى اصول ديگر را تكميل كرد و فعلا در ايران فلسفه او رائج‌تر است و كتب وى مخصوصا اسفار معروف . در شرح هدايه ادله رياضى زياد استعمال كرده و از آن رو تبرّز وى در اين فن نيز ظاهر مىشود . برون انگليسى او را نام برده و ستوده . در بين اسلاميين مذهب مادى رواجى نيافت . فقط در قرن دوم و سوم چند نفرى تبرّزى كرده زود خاموش شد . و يكى از آنها عبد الكريم بن ابى العوجاء بود معتقد به ذرّات ذيمقراطيسى و بخت و اتفاق . و نيز اسمى از سوفسطائين شنيده نشده ، فقط جزء كتب يعقوب كندى كتابى در ردّ شاكّين ديده مىشود . يكى از مزاياى فلسفه اسلام اختراع علم الاجتماع است كه مقدمه